понедељак, 16. децембар 2019.

BOŽIĆNA ČAROLIJA U TEMIŠVARU




Piše: Gordan Gorunović, Belgrade Online


Gradovi Evropske prestonice kulture 2021. godine biće: Novi Sad (Srbija), Temišvar (Rumunija) i Elefsina (Grčka). To je bio jedan od razloga uputiti se posle 7 godina u Temišvar i uživo videti koliko napreduje glavni grad pokrajine Banat sa oko 350 hiljada stanovnika. Ekspedicija koju je vodila uvek agilna i šarmantna Ana Ječmenica u velikom broju je krenula na ovaj kratak put. 

Agencija "Baja tours" inače ima totalno drugačiji koncept od drugih i to su uglavnom kultruna i duhovna hodočašća po Evropi. 



U vođenenom obilasku po centru nije nam smetala ni povremeno jaka kiša, a kućice sa prodavcima raznih đakonija od kuvanog vina i piva (ne preporučujem), slatkih "odžaka", suvenira i još mnogo toga, prkosno su stajale na trgu. Pažnju mi je privukla zvučna kanonada sjajano bend je imao tonsku probu na velikoj bini a kasnije je nastupio ansambl narodnih igara. Deca su se klizala i uživala u svojim bezbrižnim aktivnostima. 

Raspoloženje je bilo na visokom nivou i pored "sitnice" koja se dešava na granici, a o tome u poslednjem pasusu.



Temišvar je prvi put spomenut u dokumentima 1211., a razvijen i opasan odbrambenim zidovima u XV veku. Do 1716. godine je bio pod turskom vladavinom, a u naredna dva veka, Temišvar i Banat su bili pod austrijskom vladavinom. U tom periodu, tvrđava je rekonstruisana, reka Begej koja preseca Temišvar je očišćena i izgrađene su zgrade koje su danas istorijski spomenici. Temišvar je 1869. godine  bio među prvim gradovima u svetu gde je uveden tramvaj sa konjskom vučom, dok je 1884. god. postao prvi grad u Rumuniji gde je uvedeno električno osvetljenje. 



Temišvar je i grad gde je zapoceta rumunska decembarska revolucija 1989. koja je dovela do pada komunistickog režima u Rumuniji. Među mnogobrojnim turističkim atrakcijama Temišvara su Katedralni hram Banatske Mitropolije, gde se nalaze svete mošti Svetog Josifa Novog, svetitelja i čudotvorca srpskog porekla, Opera na čijem balkonu su 1989.god. revolucionari govorili okupljenima na glavnom trgu, Trg Slobode i Trg Ujedinjenja, prepuni cveća, a srdačni ljudi i mnoštvo srpskih, nacionalnih, mađarskih, grčkih i italijanskih restorana prosto mami da se uživa u njihovoj raznolikosti. 


Apsurdno je da ovaj grad u srcu Banata nosi ime po reci Tamiš a kroz njega protiče Begej. Već kada ulazite u grad, ono što ćete prvo primetiti jesu lepo uređene i čiste ulice, bez preterane gužve u saobraćaju. Građevine u tom novom radničkom delu deluju socrealistički i estetski ružno u odnosu na stariji deo gde ćete uživati u prostranim trgovima, koji se nižu jedan za drugim – Trg Slobode, Trg Pobede i Trg Jedinstva. U Božićnoj čaroliji oni su uređeni i okićeni sa merom a oivičeni mnogim spomenicima i kulturnih ustanova poput Nacionalnog teatra i Opere.


Spomenik Svete Trojice se nalazi nasred Trga Ujedinjenja, a smatra se jednim od najuspešnijih spomenika barokne umetnosti u Temišvaru. Spomenik je u Temišvar bio prenet iz Beča 1740.godine. Motiv za podizanje spomenika je bilo sećanje na fundamentalne teškoće koje su zadesile Temišvar za vreme rata sa Turcima 1737 – 1739. 


 Dosta građevina je uglavnom iz XVII. veka, a među njima je najviše pravoslavnih crkava, jer je rumunska istorija veoma povezana sa našom, pa ćete u ovom gradu videti nekadašnje sedište Srpske Vojvodine koje je danas Barokna palata, Sabornu crkvu srpske pravoslavne crkve iz 1748. godine, a možete često čuti i srpski jezik, jer ovde živi oko 7.000 Srba kao i naš lokalni vodič Saša. 

Naši turist rado dolaze u mali Beč, kako još zovu ovaj grad. Bogata ponuda ugostiteljskih objekata u samom centru može da zadovolji svačiji ukus, a cene u njima i tržnim centrima su malo povoljnije nego u beogradskim. Postoji loša vest za uživaoce cigareta da nigde u kafićima i restoranima nije dozvoljeno pušenje, tako da je jedina opcija ulica i bašte koje su uglavnom bez grejača.



Jedina loša stvar koja ne ide u prilog ovakvim putovanjima stoji stameno između dve države. Na žalost dugogodišnja "ekspeditivnost" obe granične kontrole standardno pokvari i oduži put. Kada 160 kilometara u jednom pravcu "spržite" sa zadržavanjem za 7 do 8 sati, bez vidljive potrebe i uz brzog vozača, jedino sjajna kulturna ponuda to može da amortizuje. Niko odavno ne putuje zbog šverca i osim ručnog minimalnog prtljaga, na graničnom prelaz Vatin (Srbija) – Moravita (Rumunija) imate osećaj da ste blizak rod Pabla Eskobara. Ovakvom "poslovnošću" na dobrom putu su da komšije prestanu da idu drumovima već da nađu alternativu, a pri tome ne mislim na istorijske plinske boce preko Dunava.




уторак, 26. новембар 2019.

POSETA FRANJEVAČKOM SAMOSTANU U BAČU






Piše: Nataša Dimitrić




Ljubaznošću opata Franjevačkog samostana imali smo prilku da vidimo istoriju Vojvodine, obilazeći sve prostorije ovog znamenitog i veoma važnog samostana za celu Vojvodinu.

Franjevački samostan – nalazi se u centru Bača; kompleks čini samostanski sklop, u obliku kvadrata, sa unutrašnjim dvorištem i crkva Uznesenja Marije. Godine 1169. u samom centru Bača, na temeljima stare katedrale iz VI veka, gde je osnova rimska bazilika (ovaj podatak nije naveden na internetu), krstaski red Sv. Groba Jerusalimskoga podiže svoj samostan i crkvu.


Bogorodica iz Tuzle, XVII vek, tursko doba


Po svojim dimenzijama i stilu gradnje u samom vrhu romanske arhitekture. Peterostrana apsida, kombinacija kamena i cigle, stubovi sa glavama životinja, na krovu „gargouille“ (vodorige), emajlirane oplate. Unutrašnjost je bila tip starohrišćanske bazilike – goli zidovi bez maltera. Sve istovetno kao i u zapadnoj Evropi, a iste građevine nalazimo u dolini Rajne u Nemačkoj. Da je to stvarno krstaška gradnja, potvrđuju i podzemne „kandže“ koje dodatno daju stabilnost građevini. Takve izbočene stope nema nijedna druga srednjovekovna građevina na ovim prostorima. Temelji su širine preko dva metra, izgrađeni od rimske crvene cigle.




Regularni kanonici Sv. Groba Jerusalimskog imali su u Baču svoju prepozituru. „Canonici cruciferi“ bilo je njihovo kraće ime. Kao red nastali su u doba krstaških ratova i na svom odelu imali su krst, pa su zato dobili ime „cruciferi“. Kako bi se razlikovali od ostalih krstaša, imali su jedan veliki crveni krst sa četiri manja na belom plaštu. 


Ono što nam je opat rekao i vrlo je značajno je to da je tekovina humanijeg života utemeljena kod krstaša. Oni su osnovali prve bolnice, škole, banke i uveli socijalni vid života. Godine 1241. Mongoli – Tatari opustošili su samostan. Posle toga, do kraja XIII veka, izvršena je velika obnova crkve i samostana, celi objekat je dodatno utvrđen, a obnovu je započeo kralj Bela 4. Franjevci su preuzeli samostan 1300. godine. Crkva je dobila gotički strop sa lukovima od tesanog kamena, a ostaci gotičkog luka i danas se nalaze na hodniku pored crkve, koji je bio oslikan freskama. 

Pronađena freska, 1242. godina

Takođe nam je rekao da je samostan triputa rušen i paljen i da mi sada stojimo na četvrtom podu. Izgrađen je zvonik – kula, u romaničko-gotičkom stilu i samostan je pretvoren u tvrđavu.



Prilikom arheoloških iskopavanja postalo je vidljivo da je postojao i opkop sa vodom, dodatnim zidovima i kulama. U to doba utvrđivani su gradovi i samostani u čitavoj Ugarskoj. Saznali smo da je Bač imao status grada pre svih gradova u Vojvodini i da je izgradnjom Petrovaradinske tvrdjave krenulo izmeštanje stanovništva bliže Dunavu i toj tvrđavi, pa samim tim Novi Sad vremenom postaje grad a Bač postaje selo.



Tokom turskog vremena stanje u Baču daleko nam je poznatije. Osim turskih deftera i putopisa Evlije Čelebija, postoje i relacije – izveštaji crkvenih vizitatora i biskupa, koji su pohodili ove krajeve južne Ugarske pod turskom vlašću. Turski putopisac Evlija Čelebi, u opisu grada Bača 1665. godine, piše o sudbini Franjevačkog samostana i crkve: 


„U ovoj varoši ima 8 muslimanskih bogomolja. Najveća je stara džamija, koja je ranije bila veliki samostan (deyr), koji je posle osvajanja pretvoren u Sulejman-hanovu džamiju. Duga je ravnih 40, a široka ravnih 30 koraka. Toranj, koji je u staro doba bio zvonik, sada je muhamedanski minaret. Šiljasti pokrov na vrhu ovog minareta izrađen je umetnički od olova, a liči na ćulah (kapu) carigradskih bostandžija. Ostale bogomolje su mesdžidi. Kad je Sulejman-han plenio ovaj grad Bač, u ovu džamiju, koja je onda bila crkva, bilo se zatvorilo nekoliko hiljada hrišćcana sa svojim blagom i svojom čeljadi. Sedam dana se vodila velika borba. Tu je nekoliko hiljada muslimanskih ratnika ispilo mučeničku čašu. Na kraju, osmi dan, ova crkva je bila osvojena. 

Muslimanski ratnici su zarobili nekoliko hiljada sužnjeva i zaplenili nekoliko hiljada kesa milionskog blaga. Muslimanska vojska je bila zadovoljena tolikim brojem sužnjeva“.

Mihrab prema Meki okrenut


Sadašnji izgled samostan je dobio u tom vremenu, od 1734. do 1768. Sve je izgrađeno doprinosom vernika župe Bač kao i ostalih župa, kojima su upravljali bački franjevci. 

Najveći doprinos dao je upravitelj župe Sonta, fra Augustin Stopić. Njegovom zaslugom izgrađeno je zapadno krilo, hodnik uz crkvu, kor i kapele u crkvi, tj. pokrajna lađa. Tako je bački samostan dobio skladnu celinu, u koju su uklopljene i srednjevjekovne građevine – crkva i zvonik. Sve pod jednim krovom, sa velikim klaustrom u sredini, postao je tipičan franjevački samostan, jedan od većih u sadašnjoj franjevačkoj provinciji.



Uređen je i arhiv i biblioteka, koja sadrži knjige od XV do XX veka. Budući da već 300 godina franjevci nisu napuštali samostan, očuvano je mnoštvo starih predmeta, posuđa, tekstila, crkvenih odela i još mnoštvo raznih sitnica, koje svedoče o kontinuitetu od srednjega veka, ali možemo slobodno reći i od rimskog vremena (lapidarij u hodniku uz crkvu). O svemu tome mogla bi se napisati i posebna studija. 

Najstarije orgulje u Vojvodini

Prve orgulje, iz 1716. godine (spomen o najstarijim orguljama na području Vojvodine), zamenjene su godine 1827. novim, velikim orguljama: 2 manuala, 16 registara i oko 1000 svirala, koje su još i danas u funkciji, iako im je potrebna obnova. Majstori su bili iz franjevačke orguljarske radionice iz Baje.


Zahvalnost Bogu za dobru godinu, običaj prililom dolaska vernika u decembru


27. juna 2019. godine završena je rekonstrukcija ovog samostana koja je trajala 3 godine, a sredstva u visini od preko milion evra su opredeljena od strane Evropske unije, Ministarstva za kulturu i informisanje, Pokrajinskog sekretarijata za kulturu i Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture.





Takođe nam je rečeno da je više uloženo u obnovu spoljašnjeg izgleda samostana a da je sve unutra očuvano zahvaljujući velikoj brizi ljudi koji su vekovima brinuli o samostanu.




Nažalost, samostan retko obilaze turisti, kako kaže opat imaju povremene posete gostiju iz Mađarske, Hrvatske i onih znatiželjnih koji istražuju po internetu. Organizovanih grupa nema.