ARAD, GRAD KOJI ME JE IZABRAO

 

Kad putujete, obično vi birate destinaciju. Za ove praznike trebalo je da idem za Pazar (sa drugarom sam odmah proširio program na Sopoćane), pa u Vrnjačku Banju, manastir Ljubistinju i Kruševac grad. Sve se to izjalovilo, izmigoljilo, pa mi je, za utehu, ponuđen besplatan put za Arad. Pa, eto srećemo se na Sretenje. Poseta Rumuniji, na ovaj praznik, tako na neki način, postaje tradicija. Novost je dosadna kišа, којu smo pokušali da ignorišеmo.

 

U jednom novčaniku sam, potom pronašao nešto leja, strpao pasoš i već bio prilagođеn novonastalim uslovima.

 

Granica traži sada prepoznavanje usta, očiju i prstiju. Ne priznaje osmehe, namigivanje i mahanje u  znak pozdrava.

 

 Arad je grad na zapadu Rumunije, blizu granice sa Mađarskom i Srbijom, smešten uz reku Mureš. Poznat kao “kapija Transilvanije”, vekovima je bio važno trgovačko i vojno središte koje je spajalo Srednju Evropu i Balkan. Pleni srednjoevropskim šarmom, sa snažnim uticajem austrougarske arhitekture, i često se doživljava kao mirnija, elegantna alternativa većim rumunskim gradovima.

 

Prvi put pominje još u XI veku, a bio je značajan centar balkanskih zbivanja. Ovo je mesto u kome su se susretali i sukobljavali gotovo svi narodi koji žive na ovom području. Arad je jedan od svojevrsnih gradova heroja, jer je bio drugi grad u kome je započela čuvena rumunska revolucija 1989. godine.

 

Arad je pogodan za kratak gradski obilazak, naročito ako ste pobornik arhitekture, istorije i opuštene atmosfere bez gradske gužve. Najpoznatiji simbol grada je Tvrđava Arad, sazgrađena u XVIII veku, koja je vekovima čuvala granice i istoriju naroda.

 

Danas, Arad je moderan grad sa bogatim kulturnim životom – pozorištima, muzejima i brojnim manifestacijama koje slave umetnost, vino i tradiciju. To je mesto gde prošlost i sadašnjost harmonično prožimaju, a svaka šetnja otkriva novi sloj njegove priče.

 

Zapоčinjemo razgledanje zdanja podignutih po projektima Tabakovića: Minoritska crkva, Palata Aradsko-Čanadske železničke direkcije, Najmanova palata, Trgovačka škola, Industrijsko narodna banka, Feldesova palata, porodična kuća Tabakovića, Okružna većnica, Palata kulture, Državni teatar…

 Posećujemo i srpsku crkvu u kojoj je sahranjen Sava Tekelija. Nedaleko od crkve nalazi se i rodna kuća Save Tekelije.

 

Našlo se vremena i za dve muzejske postavke: arheološku i lepih umetnosti.

* Arheološki muzej Arada čuva i predstavlja bogato arheološko nasleđe regiona zapadne Rumunije. Zbirke obuhvataju predmete od praistorije, preko rimskog perioda, do srednjeg veka – keramiku, oruđe, nakit i svakodnevne predmete koji svedoče o kontinuitetu života na ovom prostoru.

* Muzej lepih umetnosti Arada posvećen je likovnoj umetnosti, sa akcentom na rumunske i srednjoevropske autore. U stalnim i povremenim postavkama mogu se videti slike, skulpture i grafike iz XIX i XX veka.

 A onda na rebarca i par crnih lokalnih piva.

 

U  Aradu treba videti i:

 

*Gradsku kuću (Palatul Administrativ) – impozantnau neorenesansnu zgradu i simbol grada.

*Palatu Neumann – reprezentativan primer secesije i građanske arhitekture s početka XX veka.

*Crkvu Svetog Antuna Padovanskog – najveću katoličku crkva u Aradu, bogato ukrašenu.

*Reku Mureš i šetalište – idealno mesto za laganu šetnju, vožnju bicikla i odmor.

*Park Reconcilierii (Park pomirenja) – značajan istorijski prostor posvećen rumunsko-mađarskim odnosima.

Arad je za Srbe, naročito u periodu od XVIII do početka XX veka bio grad dijaspore sa snažnim identitetskim značajem – mesto gde su se čuvali vera, jezik i nacionalna svest u složenim istorijskim okolnostima. Ključni razlozi značaja su:

 *Srpska zajednica u Habzburškoj monarhiji – Arad je bio jedno od važnih uporišta Srba severno od Save i Dunava, sa snažnom trgovačkom i zanatskom klasom.

*Srpska pravoslavna crkva – Srbi u Aradu imali su svoju crkvu i parohiju, koje su bile centri duhovnog i narodnog okupljanja. Arad je centar namesništva koje obuhvata 15 srpskih crkava i jednu kapelu. Crkva apostola Petra i Pavla sagrađena je između 1698. i 1702. godine, a gradnju je započeo i finansirao kapetan Jovan Popović Tekelija. Današnji izgled crkva je dobila između 1790-1822. godine, budući da ju je proširio Sava Tekelija (1761-1842), ktitorov praunuk. U unutrašnjosti crkve nalazi se šest fresaka, četiri sa biblijskim i dve sa istorijskim scenama, koje je postavio na svod i uradio oko 1845. godine slikar Nikola Aleksić. On je i oslikao ikonostas 1863. godine. Skulpture na ikonostasu pripadaju vajaru Mihailu Janiću. U hramu se nalazi ikona Bogorodice koju je izradio zanatlija Stefan Tenecki. Оvde se čuvaju najstarije zastave esnafa u Aradu. U biblioteci crkve postoji oko 250 knjiga, od kojih je najstarija štampana u Veneciji u XVI veku.

*Nacionalni i prosvetni život – Arad je bio mesto gde su Srbi učestvovali u političkim i kulturnim tokovima, naročito u borbi za crkveno-školsku autonomiju u XIX veku.

*Veze sa srpskim ustancima i Vojvodinom – grad je bio važno čvorište za ideje, ljude i robu između Banata, Srbije i južne Ugarske.

*Srpsko groblje i znameniti pojedinci – svedočanstva dugog prisustva i ugleda Srba u gradu.

*Ovde su rođeni znameniti Srbi: Sava Tekelija, slikar Stevan Aleksić, arhitekta Milan Tabaković i njegovi sinovi Đorđe i Ivan.

 

Na samom početku Prvog svetskog rata, tvrđava u Aradu je od strane austrougarskih vlasti proglašena za koncentracioni logor, i u njemu je tokom naredne četiri godine nastradalo više od 4.000 Srba, što iz Monarhije što iz okupirane Srbije. Pančevačkom srpskom crkvenom pevačkom društvu iz Pančeva je tada zabranjen svaki rad, osim pevanja na liturgiji.